Nałęczowska Kolej Dojazdowa

1893-2010

Z przekazów ustnych dowiadujemy się o połączeniu kolejowym szlakiem folwarku Polanówka z budującą się w 1892r cukrownią „Zagłoba”. Była to prowizoryczna linia z drewnianymi szynami i ze względu na liczne usterki zrezygnowano z jej eksploatacji. Jednak najstarszym zakładem w naszym rejonie jest cukrownia „Opole” wybudowana w roku 1895 a w latach 1912-1913 została gruntownie zmodernizowana. Węgiel i kamień wapienny obie cukrownie sprowadzały żeglugą wiślaną. Ze względu na brak dróg bitych i szczególnie w okresie jesienno zimowym doskonałe okazały się konne kolejki wąskotorowe. Jako pierwszą oddano 1 marca 1900 roku z Zagłoby do Kępy Choteckiej a następnie z cukrowni „Opole” do Piotrawina o prześwicie 750mm.Cukrownie należały do rodziny Kleniewskich i Warszawskiej Spółki Akcyjnej i by uniezależnić się od żeglugi wiślanej postanowiono kłaść tory do kolei normalnotorowej. W 1911 roku oddano do eksploatacji odcinek Zagłoba – Wymysłów z odgałęzieniem  Szczekarków -Wisła przez Wilków a rok później zakupiono dwa parowozy Krauss do obsługi tej trasy. Dalszą budowę przerwał wybuch I wojny światowej.

Latem 1915 roku Rosjanie ustępując przed ofensywą austriacką zniszczyli cukrownię, tory, a parowozy zepchnęli do Wisły. Po wkroczeniu wojsk austriackich polacy i jeńcy Rosyjscy odbudowali zniszczone tory, a dla celów militarnych przedłużono je do kolei normalnotorowej w Drzewcach (obecnie Nałęczów) i do cukrowni „Opole”. Data otwarcia 1 październik 1916 rok. Nie odbudowano niestety przy tym cukrowni „Zagłoba” i kolejki Opole – Piotrawin. W końcowym etapie wojny Austriacy zniszczyli kolejkę. Ponownie Kleniewscy odbudowują zniszczone tory a w 1918r zostaje im zabrana przez Ministerstwo Kolei Żelaznych. W 1920 roku zakupiono w ZSRR parowozy budowane w Kołomeńskiej Fabryce Parowozów, które stały się podstawowym środkiem trakcyjnym do lat 50-tych. Potocznie zwane były kołomyjkami lub samowarkami. Zakupiono w zakładach Ostrowieckich wagony towarowe o ładowności 15 t wcześniej były 2,4,7,8 t. O wagonach osobowych  brak danych. W okresie międzywojennym pracował parowóz Px29 z Warszawskiej S.A., parowozy typu W4A Wisła z Chrzanowa oraz wagony motorowe zwane Lux - torpedami. W 1928r Kleniewscy ponownie odbudowują kolejkę konną z cukrowni „Opole” do Piotrawina wraz bocznicami. A w roku 1930 oddają kolejkę do Świdna zakupując dwa parowozy niemieckie zakupione w firmach Borsig i Orenstein&Koppel. Głównym celem tych kolejek była zwózka buraków do cukrowni „Opole”, przewóz węgla, drewna, mleka, cukru, wytłoków oraz zaopatrywanie gorzelni, tartaków, itp. Do przewozu brygad polowych i wycieczek posiadano drewniane wagoniki zaopatrzone w ławeczki. Ostatnią linię zbudowano w 1938 roku do budującej się fabryki w Poniatowej. Pierwszą produkcję dla potrzeb wojska rozpoczęto 15 sierpnia 1939 roku. Po wybuchu II wojny światowej Niemcy na terenie fabryki założyli obóz dla jeńców radzieckich w którym zginęło 18 tyś jeńców. W maju 1943 koku przebywało tam 15 tysięcy Żydów z getta warszawskiego. Od 1938 roku do chwili obecnej oficjalna nazwa kolejki brzmi Nałęczowska Kolej Dojazdowa (NKD). W okresie okupacji Niemcy sprowadzili parowóz pięcioosiowy zwany „Niemka”. Posiadali także statek uzbrojony w cekaemy i specjalny pociąg wąskotorowy. W tym czasie kolejka była pod kontrolą podziemia i w 1943 roku dokonano odbicia więźniów politycznych transportowanych dwunastowagonowym składem z aresztu w Opolu Lubelskim.

Hitlerowcy przed wycofaniem postanowili zniszczyć parowozy, lecz kolejarze ukryli je w nadwiślańskich lasach. Dzięki temu służyły one wojskom radzieckim w dowozie amunicji do Wisły. Zrabowano dwie Lux – torpedy, które po wyzwoleniu znaleziono we Wrocławiu, ale na NKD już nie wróciły. Istniał jeszcze prywatny odcinek z Niezabitowa  do Chmielnika przez majątek Łubki. Jednak brak jest jakichkolwiek danych o tej linii, wiadomo tylko, że po wojnie nie nadawał się już do obsługi trakcją mechaniczną i został rozebrany. Po wyzwoleniu PKP przejęły kolejkę z Nałęczowa do Opola i Poniatowej natomiast z Karczmisk do Wilkowa zwrócono cukrowni „Opole”. Ciekawostkę stanowi projekt z 1946 roku według którego, PKP przejmie kolejkę do Piotrawina, zbuduje obwodnice poza miastem Opole, zbuduje most przez Wiśle i w końcowej fazie zbuduje tory przez Lipsko, Iłżę do Starachowic. Planowano także przedłużyć tory do samego Biłgoraja (!). Z projektu realizacji doczekał się tylko odcinek Starachowice – Iłża. W połowie lat 50 – tych PKP ponownie przejęły tor do Wilkowa wprowadzając ruch osobowy i zawieszając go w 1964 roku. Tor ze Żmijowisk do Zagłoby i Kępy Choteckiej wykorzystywany był przez ZPOW, który powstał w miejscu zniszczonej cukrowni, oraz Cukrownia „Opole” w czasie kampanii buraczanej. Zakład w Zagłobie do obsługi tego odcinka posiadał parowóz „Kołomna” (Py1) i dwie lokomotywy spalinowe Wls 40 i Wls 75.Po roku 1950 w miejsce wyeksploatowanych kołomyjek zakupiono czteroosiowe parowozy Px48 produkowane w Chrzanowie. Pracowały także przedwojenne Px29 oraz jeden Px5, wagon motorowy Mbd1, lokomotywy spalinowe Lyd1 i najsilniejszy parowóz budowany dla kolei Łotewskich Pxa9 (450KM). W roku 1959 ze względu na zagrożenie pożarowe od iskier parowozu wybudowano obwodnicę we wsi Niezdów wprowadzając trakcję parową. W najlepszych czasach cukrownia posiadała 6 parowozów, kilkadziesiąt wagonów różnych typów, kilka wiślanych kryp i holownik „Zagłoba”. Na początku lat 60 – tych zakupiono nowe wagony osobowe 3Aw z Państwowej Fabryki Wagonów i 1Aw ze Świdnicy, oraz wagony towarowe 15 i 17 ton. Ostatni z nich pocięto w 1988 roku. W roku 1968 rozebrany został odcinek  do Piotrawina oraz w roku 1970 do Świdna będący własnością cukrowni „Opole”. W roku 1968 wprowadzono ciężkie lokomotywy wysokiej mocy Lxd2 produkcji rumuńskiej oraz wagony transportery do przewozu wagonów normalnotorowych. Ostatni parowóz Px48 zakończył służbę w 1980 roku. Tutejsze parowozy: dwa z nich pracują na innych kolejkach, Px5 stoi w Tarnowskich Górach, trzy były przebudowane na tor 1000mm, a Px29 sprzedany został do Szwecji.

            W roku 1988 wprowadzono nowe wagony osobowe produkcji rumuńskiej typu Bxhpi. Mimo, że część torów rozebrano w latach 1968 – 1970, przewozy rosły – zwłaszcza towarowe. Wraz ze wzrostem ciężaru lokomotyw i pociągów zaczęto wprowadzać cięższy typ szyn, najczęściej były to stare szyny normalnotorowe od H119 do H135. W 1990 r. kolejka zatrudniała 253 pracowników – później zaczął się gwałtowny spadek przewozów tak towarowych jak i pasażerskich. W roku 1991 przestały kursować pociągi pasażerskie do Poniatowej a w roku 1993 przerwano ostatnie stałe połączenie Nałęczów Wąsk. – Karczmiska. Do końca roku 2001 kursowały pociągi towarowe i pociągi turystyczne na trasie całej trasie kolejki

W grudniu 2001 roku cały personel NKD został zwolniony z PKP. Niestety na Nałęczowskiej Kolei Dojazdowej ruch kolejowy kompletnie zamarł. W tym samym roku kolej została wpisana do rejestru zabytków więc na razie likwidacja jej nie grozi. Cały tabor zgromadzony został na stacji w Karczmiskach i był pilnowany przez agencję ochrony. Bezczynność taka trwała ponad rok, stracony sezon turystyczny, zarośnięty szlak, nowe problemy związane z kradzieżami w lokomotywowni w Karczmiskach. W październiku 2002 roku kolej została przejęta przez starostwo powiatowe w Opolu Lubelskim, tym samym została wyłączona ze struktur PKP i wydzierżawiona nowemu operatorowi. Jest nim Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych. Stowarzyszenie będzie się opiekowało NKD do 2012 roku. Trzymajmy kciuki za naszą kolejkę, niech jej się wiedzie i jedzie jak najlepiej!

Rozkłady jazdy

Wspomnienia kolejarzy

©® statek